eFON jest drugą po Halonecie usługą VoIP przejętą przez Tartel. Po integracji, zarówno usługi przejęte jak i natywna będą występować pod wspólnym logo Halonetu. Pozytywnym efektem tych działań będzie z pewnością brak opłat za połączenia pomiędzy użytkownikami niegdyś trzech różnych usług. Minusem dla użytkowników eFONa jest za to zapowiadana podwyżka. Teoretycznie jest ona symboliczna – wyniesie 1 grosz brutto zarówno w przypadku połączeń na numery stacjonarne jak i komórkowe (do tzw. wielkiej trójki), patrząc jednak z drugiej strony, ten jeden grosz podwyżki na numery stacjonarne to ponad 16% ceny połączenia, a więc całkiem sporo. A być może także kolejna podwyżka czeka nas jeszcze 1 stycznia z uwagi na zmianę stawki VAT.

Obniżona za to zostanie cena połączeń na numery Play – do poziomu 59 gr za minutę. Może to być o tyle istotne, że Tartel to obecnie jedyny operator VoIP, który rozlicza połączenia do przeniesionych numerów komórkowych w/g stawek dla aktualnego operatora. Sporej obniżce ulegnie także roczny koszt posiadania numeru PSTN, z 20 zł do złotówki lub 5 zł w zależności od strefy.

Porównując liczbę dostępnych usług na starej platformie (Sieć T2) i u nowego właściciela, nowy eFON będzie prezentować się nieco korzystniej. Tartel oferuje pocztę głosową oraz pełną obsługę faksu – nie tylko odbieranie ale także wysyłanie dokumentów. Nie będziemy mieć możliwości ustawienia blokad na wybrane kierunki, ale za to możemy ustawić tzw. limit stawki. Wszystkie droższe połączenia nie będą wówczas realizowane. Wciąż będziemy mogli dzwonić na numery alarmowe, ale będzie to wymagać wcześniejszej aktywacji usługi. Jedyną realną stratą będzie brak dostępu do usługi Centrex. Tartel nie posiada jej odpowiednika.

Tak jak w przypadku Tlenofonu, będziemy testować eFONa działającego na nowej platformie.

Przypominamy też kilka sztuczek konfiguracyjnych, które pozwolą użytkownikom Tlenofonu dzwonić tanio wykorzystując potencjał popularnych bramek VoIP Cisco/Linksys.

Podstawowa konfiguracja bramki

Pierwszym problemem użytkownika może być konfiguracja urządzenia. Niestety ta automatyczna, którą możemy otrzymać poprzez mechanizmy provisioningu, nie działała prawidłowo w naszej sieci. W takim przypadku możemy skorzystać z przykładu dostępnego pod adresem www.tlenofon.pl/pap2, innym rozwiązaniem jest skopiowanie ustawień prezentowanych poniżej. Bazują one na standardowej konfiguracji bramek Cisco/Linksys dla Freeconetu, w naszych testach urządzenia z tymi ustawieniami działały stabilnie.

Konfiguracja w zakładce LINE 1 powinna wyglądać następująco (kliknij na obrazek aby powiększyć):

W polu PROXY wystarczy podać nazwę SIP serwera, natomiast w polach DISPLAY NAME, USER ID oraz PASSWORD podajemy odpowiednio numer telefonu, nazwę użytkownika oraz hasło. Warto także nadać wartość YES opcjom: MAKE CALL WITHOUT REG. oraz ANS CALL WITHOUT REG. Dobrym pomysłem będzie też wybór domyślnego kodek G.711a – zapewni nam lepszą jakość dźwięku niż sugerowany przez operatora G.729.

Nawet jeśli posiadamy publiczny adres IP, bramka zazwyczaj podłączana jest do routera czyli znajduje się za NATem. W takim przypadku, również w zakładce LINE 1 powinniśmy zmodyfikować wartości pól NAT MAPPING ENABLE oraz NAT KEEP ALIVE ENABLE wprowadzając wartość YES.

Dodatkowo, w zakładce SIP modyfikujemy NAT SUPPORT PARAMETERS tak, jak zostało to pokazane poniżej:

To wszystko. Konfigurację zapisujemy klawiszem SAVE SETTINGS na dole strony, bramka zostanie zresetowana a my powinniśmy cieszyć się stabilnym działaniem usługi.

W praktyce mogą jednak pojawić się problemy z uwagi na różne typy NATu implementowanego w routerach. Bramka VoIP powinna poprawnie działać bez względu na jego rodzaj, ale może zajść konieczność zmiany powyższych ustawień. Jeśli po wprowadzeniu powyższych ustawień napotkamy problemy z transmisją dźwięku – np.: głos będzie przenoszony tylko w jedną stronę, należy zmenić ustawienia NATu. Więcej informacji na ten temat można znaleźć tutaj.

Wykorzystanie opcji szybkiego wybierania numerów (SPEED DIAL)

Pola SPEED DIAL pozwalają nie tylko wpisywać numery telefonów, możemy także podać adresy SIPowe, przykładowo:

login_kolegi@sip.nonoh.net
*010443322@sipbroker.com

Połączenia takie będą poprawnie realizowane, o ile tylko SIP serwer usługi naszego interlokutora dopuszcza połączenia przychodzące na adres SIP. Niestety, większość operatorów zamyka ten kanał komunikacji z obawy o uszczuplenie dochodów, chlubnymi wyjątkami są m.in. Betamax, Voxalot i … Freeconet.

Opcje SPEED DIAL znajdują się w zakładce USER 1. Do dyspozycji mamy 8 pól, w których podajemy numery lub adresy SIP. Wprowadzone dane należy zapisać, przedtem jednak należy upewnić się czy w zakładce LINE 1, w sekcji DIAL PLAN, zmiennej ENABLE IP DIALING przyporządkowaliśmy wartość YES. Podane adresy SIP lub numery wybieramy wstukując na klawiaturze numer pola SPEED DIAL oraz znak krzyżyka, np.: 2# . Konieczne może okazać się także wcześniejsze wybranie kodu *74 z klawiatury telefonu – uruchamia ono możliwość korzystania z tej opcji.

TLENOFON i BETAMAX na jednym koncie SIP – czyli modyfikujemy DIAL PLAN

PAP2T i inne tanie bramki VoIP Cisco/Linksys to jedne z niewielu typów urządzeń oferujących użytkownikowi w pełni konfigurowalny tzw. DIAL PLAN czyli możliwość dowolnej definicji reguł wybierania numerów. Opcja ta pozwala realizować połączenia nie tylko przez usługę skonfigurowaną na bramce, ale także przez inną (prawie dowolną) usługę VoIP. Warunkiem jest posiadanie identycznych loginów i haseł.

Załóżmy więc, że mamy konto w usłudze VoIPDiscount, której zarówno login jak i hasło jest identyczne, jak naszej usługi w Tlenofonie. Modyfikując DIAL PLAN możemy zmusić naszą bramkę aby wykonywała połączenia zarówno przez nasze konto tlenofonowe – skonfigurowane na bramce VoIP – jak i przez VoIPDiscount. Przykładowy DIAL PLAN może wyglądać następująco:

(*xx|112S0|<#9,:>[x*][x*].|<:0048>[2-9]xxx.<:@sip.voipdiscount.com>|[0][0][x*].<:@sip.voipdiscount.com>|[x*][x*].)

*xx – umożliwia wprowadzanie kodów bramki z klawiatury telefonu,

112S0 – po wprowadzeniu numeru 112, urządzenie natychmiast zacznie realizować połączenie, litera S wraz cyfrą na końcu (w powyższym przykładzie: zero) informuje bramkę o liczbie sekund oczekiwania na rozpoczęcie wybierania numeru, połączenie będzie realizowane przez Tlenofon,

<#9,:>[x*][x*]. – każdy numer poprzedzony ciągiem znaków #9 będzie wykonywany przez operatora zdefiniowanego na bramce, czyli przez Tlenofon; przecinek przed dwukropkiem oznacza, że po wybraniu #9 usłyszymy dźwięk o innej częstotliwości, dopiero wówczas powinniśmy zacząć wstukiwać właściwy numer,

<:0048>[2-9]xxx.<:@sip.voipdiscount.com> – każdy wprowadzony ciąg znaków (numer) zaczynający się od cyfry 2 do 9 będzie automatycznie poprzedzany ciągiem znaków 0048, a połączenie będzie realizowane przez nasze konto w usłudze VoIPDiscount,

[0][0][x*].<:@sip.voipdiscount.com> – każdy numer rozpoczynający się od dwóch zer będzie realizowany przez nasze konto w usłudze VoIPDiscount,

[x*][x*]. – tutaj zapis ten umożliwia nam korzystanie z opcji szybkiego wybierania numerów (SPEED DIAL).

DIAL PLAN wpisujemy w zakładce LINE 1, w sekcji DIAL PLAN na dole strony. Proponujemy nie uzupełniać już istniejących reguł, skasować całość wpisu i w jego miejsce skopiować podany przykład.

Połączenia przychodzące

Po przejęciu przez Freeconet, Tlenofon zaczął przyjmować połączenia przychodzące na adres SIP. Niestety, nie robi tego w sposób standardowy. Oznacza to, że połączenia przychodzące na adres mój_login@sip.tlenofon.pl nie będą obsługiwane. Zamiast loginu powinniśmy użyć numeru PSTN przypisanego do konta, w formacie międzynarodowym:

48xxxxxxxxx@sip.tlenofon.pl

(gdzie xxxxxxxxx to oczywiście nasz numer telefonu). Połączenia takie w większości przypadków powinny być darmowe dla strony inicjującej. W wykonanych testach wyjątkiem okazał się tylko Betamax, który traktował takie wywołanie jako zwykłe połączenie realizowane poprzez PSTN, płatne po wykorzystaniu FREEDAYS. Możemy ominąć tą niedogodność korzystając z usługi SipBroker. Format wywołania naszego numeru powinien być następujący:

*27948xxxxxxxxx@sipbroker.com

Osoba dzwoniąca do nas powinna wprowadzić powyższy ciąg znaków do jednego z pól SPEED DIAL. E voila

Mimo, że połączenie Tlenofonu z Freeconetem było anonsowane jako fuzja dwóch równorzędnych podmiotów, mamy do czynienia de facto z przejęciem pierwszej z usług przez właściciela drugiej. Mówienie o fuzji jest zasadne prawdopodobnie jedynie w kontekście sposobu przekazania wynagrodzenia – powstał nowy podmiot gospodarczy, w którym dotychczasowi właściciele Tlenofonu objęli łącznie 45 % udziałów. Patrząc na problem z punktu widzenia klienta, owa fuzja wyglądała jak typowe przejęcie: zmienił się tylko szyld, za którym kryje się dobrze znana technologia wyłącznie jednego z poprzednich podmiotów. Połączenie nie przyniosło żadnych zmian użytkownikom Freeconetu, gdy dla klientów Tlenofonu oznaczało prawdziwą rewolucję – warunki świadczenia dotychczasowej usługi uległy głębokim zmianom, a sama oferta została zamknięta dla nowych klientów.

Spora część tych zmian została dobrze opisana na stronach Freeconetu. Niestety, zapomniano wymienić jeszcze kilku. Nowy Tlenofon:

• nie umożliwia wyboru numeru ze strefy 39, oraz numeru infolinii 801,
• daje dostęp jedynie do ograniczonych informacji w panelu konfiguracyjnym w stosunku do stanu sprzed przejęcia – nowy właściciel nie planuje obecnie wprowadzenia wykresów dobrze znanych ze starej wersji usługi i obrazujących: opóźnienia, jitter oraz liczbę zagubionych pakietów,
• naszym zdaniem oferuje nieco uboższą wersję zabezpieczeń – brak jest informacji o adresie IP, z którego realizowane jest połączenie, zamiast tego użytkownik ma możliwość zdefiniowania jedynie maksymalnej dziennej kwoty do wykorzystania na połączenia,
• sygnalizuje połączenia przychodzące tylko na jednym urządzeniu nawet jeśli konto tlenofonowe działa jednocześnie na kilku,
• sumuje minuty połączeń odebranych, które uprawniają do bezpłatnego utrzymania numeru PSTN, ale system zatrzymuje tą informację dla siebie; aby stwierdzić czy warunek został spełniony, użytkownik musi samodzielnie wykonać sumowanie,
• nie planuje obecnie opublikowania API dla kont przeniesionych – użytkownicy Tlenofonu nie będą mogli korzystać np: z wtyczki do Firefoksa pozwalającej zestawiać połączenia i obserwować zmianę salda konta,
• nie umożliwia ustawienia opóźnienia dłuższego niż 25 sekund przed przekierowaniem połączenia na pocztę głosową,
• nie oferuje dostępu do „centralkowych” możliwości Freeconetu.

Powyższa lista jest kompilacją poczynionych przez nas obserwacji nowego systemu oraz odpowiedzi Admina na forum Freeconetu w wątku poświęconym przeprowadzce Tlenofonu.

Jeśli złożymy powyższe punkty z informacjami podanymi na stronach Freeco zauważymy, że lista zmian – w zasadzie lista ograniczeń – jest naprawdę długa . Czas więc zapytać czy skórka warta jest wyprawki, czyli co użytkownicy Tlenofonu zyskali po przejściu na platformę Freeconetu. W naszym odczuciu plusami są:

• stabilnie działająca i nieustannie rozwijająca się platforma VoIP,
• brak problemów sprzed przejęcia, m.in. brak irytujących opóźnień w transmisji głosu,
• lepsze wsparcie użytkownika dzięki m.in. bardzo rozbudowanemu forum,
• darmowe połączenia w ramach platformy Freeconet,
• możliwość nie tylko wykonywania ale także odbierania połączeń przychodzących bezpośrednio na adres SIP,
• wreszcie bezproblemowa współpraca z zewnętrznymi usługami centralkowymi, np: Voxalot,
• nieprzejmowanie się flagą CLIR – użytkownicy Tlenofonu widzą zastrzeżony numer w przypadku połączeń przychodzacych z komórek i od niektórych operatorów VoIP.

Nowy Tlenofon pozbawiony jest nie tylko części funkcjonalności sprzed przejęcia, ale także nie ma ani tych drobnych ani tych większych wad starej usługi. W naszym przekonaniu jedną z najważniejszych zmian jest umożliwienie realizacji połączeń przychodzących poprzez protokół SIP. Wszyscy operatorzy umożliwiają wykonywanie połączeń na adres SIPowy, ale zdecydowana większość blokuje ruch przychodzący tym kanałem z obawy o uszczuplenie dochodów. Dotyczyło to także starego Tlenofonu. Dzięki decyzji Freeconetu każdy użytkownik dowolnego operatora SIPowego (np.: Actio, Tartela, Ipfonu, etc) może teraz dzwonić do użytkownika Tlenofonu za darmo. Mamy nadzieję, że udostępnienie takiej możliwości jest realizacją polityki Freeconetu a nie wyłącznie wypadkiem przy pracy.

Wypadkiem przy pracy z pewnością jest brak poprawnej obsługi flagi CLIR. Jak zauważyliśmy problem dotyczy tylko części połączeń. Użytkownik nowego Tlenofonu będzie widzieć niektóre numery zastrzeżone, na pewno dotyczy to połączeń z komórek (Play, Orange, Era) i od niektórych operatorów VoIP: Ipfonu, eFONu (dawniej Sieci T2) czy Betamaksu. Można jednak przypuszczać, że „problem” ten bardzo szybko zostanie naprawiony

Na pytanie czy użytkownicy Tlenofonu zyskali czy stracili na przejęciu trudno znaleźć odpowiedź uniwersalną. Na pewno część klientów będzie zawiedziona z uwagi na wprowadzone ograniczenia. Jednak w naszym subiektywnym odczuciu „ciężar gatunkowy” plusów jest większy niż skala nałożonych ograniczeń. Pamiętajmy też, że w przypadku większości tanich i popularnych urządzeń VoIP takich jak bramki i telefony IP Cisco/Linksys wciąż będziemy mogli skonfigurować Tlenofon na jednej linii SIP wraz z usługą Betamax tak by odbierać rozmowy na numerze tlenofonowym, i móc wykonywać połączenia poprzez obydwie usługi. Dzięki temu wysoka stawka za połączenia w Tlenofonie przestaje być problemem.

Biorąc pod uwagę warunki świadczenia usługi oraz możliwości jakie daje ta oferta, jest ona w naszym przekonaniu wciąż lepsza niż pozostałe obecne na rynku. I to pomimo narzuconych restrykcji. Z punktu widzenia użytkownika głównym problemem nowego Tlenofonu jest wygaszanie oferty i jej zamknięcie dla nowych klientów. Jeśli wierzyć zapewnieniom operatora, użytkownicy usługi mogą spać spokojnie do końca 2011 roku. Trudno jednak przewidzieć jak operator w przyszłości potraktuje klientów, którzy – być może – przynosić mu będą mniejszy zysk niż użytkownicy oferty natywnej. Pozostaje jedynie mieć nadzieję, że nie będzie to wyłącznie obowiązkowa migracja na standardową ofertę Freeconetu.

Chcielibyśmy także zwrócić uwagę operatora na pewne drobne kłopoty, które zauważyliśmy na nowej platformie. Część z nich może wynikać z warunków, w których przeprowadzano testy lub użytego sprzętu, nie mniej warto aby ich występowanie zostało sprawdzone.

• Nowy Tlenofon teoretycznie umożliwia ustawienie prezentacji numeru (dowolnego ?) zdefiniowanego w bramce VoIP. Po zalogowaniu do panelu użytkownika, w ustawieniach konta widać opcję: prezentacja numeru -> użyj z bramki. Opcja ta zdaje się nie działać, numer zdefiniowany w polu DISPLAY NAME bramki (PAP2T) nie był wyświetlany.
• System pozwala na nagranie własnego powitania na poczcie głosowej – nam niestety nie udało się skorzystać z opcji nagrywania przez telefon: system nie zainicjował połączenia mimo, że bramka wykorzystuję funkcję REFER. Był także problem z nagraniem w formacie WAV, system odmówił wczytania przygotowanego pliku. Na szczęście w przypadku formatu MP3 wszystko działa tak jak powinno.
• Mieliśmy też pewne problemy z wykorzystaniem tzw. autokonfiguracji – bramka PAP2T skonfigurowana automagicznie przez Freeconet po prostu nie pozwalała na prawidłową realizację połączeń. Pomogło dopiero wprowadzenie zmian: przywrócenie domyślnych wartości (NO) w polach DNS SRV Auto Prefix oraz Use DNS SRV.

Na koniec jeszcze jedna uwaga: samodzielne zliczanie czasu połączeń przychodzących aby sprawdzić czy spełniony został warunek posiadania „darmowego” numeru PSTN, zapewne nie będzie wielkim wyzwaniem dla użytkowników. Ale z pewnością będzie traktowane przez nich jako lekceważący gest ze strony operatora. Podobny problem dotyczy braku chęci zmian w API. Może jednak warto rozważyć te niewielkie inwestycje w umierającą ofertę ?

Tartel jeszcze nie „skonsumował” obydwu zakupów. Nie wiadomo jak przebiegnie integracja systemów ani kiedy (i czy w ogóle) do niej dojdzie. Na razie obniżono jedynie ceny połączeń klientom Halonetu.

Ciekawe też będą posunięcia Tartela względem usługi eFON. O ile Halonet należał do najdroższych operatorów, to ceny w eFONie są nieco bardziej konkurencyjne w stosunku do oferty nowego właściciela. Zrównanie cen połączeń do poziomu Tartela spowoduje podwyżkę dla klientów eFONa. Co ciekawe, Tartel nie chwali się jak narazie zakupem kolejnej usługi na swoich stronach WWW.

Z pomocą przychodzą nam dane GUS i informacje o … liczbie klientów telefonii stacjonarnej w sieciach kablowych. Wynika z nich, że kablówki zapewniają dostęp do usług telefonicznych ok. 415 tysiącom abonentów. W tym miejscu warto zauważyć, że w sieciach kablowych usługi telefonii stacjonarnej realizowane są niemal wyłącznie w technologii VoIP.

Do powyższej liczby należy dodać liczbę klientów zwykłych, niezależnych operatorów VoIP. Największy obecnie operator usług VoIP w Polsce – Freeconet – po połączeniu z Tlenofonem posiada ok. 60 % rynku wśród operatorów niezależnych, a liczba aktywnych klientów szacowana jest na małe kilkadziesiąt tysięcy. Oznacza to, że obecna wielkość rynku VoIP to ok. 0.5 mln aktywnych abonentów. Z tego ponad 80% to klienci operatorów kablowych, jedynie ok. 100 tysięcy użytkowników, to klienci niezależnych operatorów VoIP takich jak Actio czy Freeconet Tlenofon. Z tych liczb można wyciągnąć interesujące wnioski.

Pierwszy dotyczy rozwoju rynku VoIP w Polsce. Podwaliny zostały położone przez Tlenofon i EasyCall w latach 2004 – 2005. Tlenofon został niedawno przejęty przez firmę, która bardzo intensywnie integruje rynek operatorów niezależnych, także EasyCall od pewnego czasu szykuje się do sprzedaży. Większość rynku VoIP mają kablówki, które zaczęły wchodzić na rynek telekomunikacyjny rok – dwa lata później. Spośród 50 podmiotów świadczących usługi VoIP, jedynie 2 aktywnie zdobywa dużą liczbę nowych klientów z rynku konsumenckiego: Freeconet i Tartel – głównie poprzez przejęcia. Dlaczego niezależni operatorzy VoIP przegrywają batalię z kablówkami, mimo że są dłużej na rynku ?

Kablówki nie zaprzątają głów swoich użytkowników niezrozumiałymi terminami, nie każą kupować osobnych urządzeń ani nie wymagają od użytkowników samodzielnej konfiguracji sprzętu. Monter podczas wizyty wpina telefon w odpowiednie gniazdo w modemie kablowym, dokonuje szybkiej konfiguracji urządzenia, resztą zajmuje się operator kablowy. Tu leży źródło sukcesu i to mimo znacznie wyższych cen niż u niezależnych operatorów VoIP. Z uwagi na dużą sieć akwizytorów kablówkom łatwiej jest także dotrzeć do potencjalnego klienta. A użytkownik najczęściej nie wie, że korzysta z innej technologii realizacji połączeń głosowych.

Coraz większe przetasowania na rynku niezależnych operatorów VoIP pokazuje, że rynek ten mógł już wysycić się – trudno jest znaleźć klienta, który zainteresowany jest nowymi technologiami na tyle, by samodzielnie eksperymentować z bramką VoIP. Brak jest reklam w wielkoformatowych mediach i nic nie wskazuje aby miało to się zmienić w najbliższym czasie – rynek VoIP nie przynosi kokosów. Jedynie PLFON odróżniał się trochę od konkurencji, kilka lat temu postawił na dotarcie do masowego klienta poprzez sprzedaż bramek VoIP w sieciach handlowych, ale nie odniósł większego sukcesu.

W ciągu najbliższych kilkunastu miesięcy najprawdopodobniej będziemy świadkami większej liczby przejęć, być może kilku spektakularnych upadków – nic nie wskazuje na to by 100 tysięcy użytkowników mogło „wyżywić” 50 podmiotów gospodarczych, szczególnie w sytuacji gdy większość z nich jest zagospodarowana przez jedną firmę. Wygląda więc na to, że – tak jak dotychczas – nowych klientów będą zdobywać głównie kablówki.

Dokonana zmiana ma oczywiście swoje plusy i minusy. W naszym przekonaniu przeważają te pierwsze. Do zmiany platformy Tlenofon generował największe opóźnienia w transmisji głosu, dopiero teraz wyeliminowano ten problem. Także jakość dźwięku w naszym przekonaniu jest nieco lepsza niż poprzednio. Konto tlenofonowe może wreszcie normalnie współpracować z usługami centralkowymi takimi jak SipSorcery czy Voxalot. Panel użytkownika jest teraz mniej intuicyjny, ale mamy wrażenie że oferuje użytkownikowi większe możliwości.

Niewątpliwie dużym plusem jest utrzymanie dotychczasowej oferty cenowej Tlenofonu. Naszym zdaniem jest bardziej korzystna niż standardowa oferta Freeconet. Mamy nadzieję, że dotyczyć będzie także usług innych niż głosowe, np: faksu. Jednak to co jest plusem jest też pewnym ograniczeniem. Ponieważ obydwie oferty są rozdzielone, użytkownik Tlenofonu nie ma dostępu do usług z oferty Freeconetu. Przykładem niech będzie numeracja – w tej samej strefie numeracyjnej pule numerów dostępne dla obydwu ofert są różne.

Jedyny spory minus jaki zauważamy to niepewność, kiedy to „eldorado” skończy się, tzn. kiedy Freeconet zadekretuje przeniesienie użytkowników Tlenofonu do swojej standardowej usługi. Trudno utrzymywać w nieskończoność kilka różnych ofert, szczególnie na dynamicznie zmieniającym się rynku. Tak więc można spodziewać się, że moment ten prędzej czy później, ale jednak nastąpi.

Przeglądając aktualności na stronach operatorów VoIP można dojść do wniosku, że okres wakacyjny jest niemal permanentny. Ostatnie aktualności na stronach Ipfona są sprzed 8 miesięcy. Podobny brak ruchu widać także na stronach większości operatorów.

Na tym tle pozytywnie wyróżniają się tylko strony Freeconetu. Także na stronach Actio widać pewien ruch, choć głównie dotyczy on zmian regulaminu i cennika. Na pierwszy rzut oka trudno zauważyć które ceny się zmieniły w jakim kierunku, na pewno zmian nie ma w przypadku połączeń do Polski. Jedyne co rzuca się w oczy to fakt, że Actio najwyraźniej jeszcze nie zauważyło, że krajowy plan numerów uległ zmianie już jakiś czas temu i nie ma już czterofrowych numerów zaczynających się od cyfry 9 …

Na około 50 podmiotów świadczących usługi VoIP, w ciągu ostatnich kilku miesięcy jedynie 3 operatorów usiłowało walczyć o rynek: Ifon, Halonet i tradycyjnie Freeconet. Ifon w marcu informował o obsłudze wszystkich polskich stref numeracyjnych, w maju rozdawał bonusy za doładowania a ostatnio zachęca konkursem do dokonywania wyższych zasileń. Niedawno obudził się też Halonet dodając bonus 20% do każdego zasilenia. Tradycyjnie bardzo aktywny jest Freeconet, ale w tym przypadku aktywność oznacza głównie działania informacyjne i PR. Nie widać też jak na razie żadnych oznak końca migracji użytkowników Tlenofonu na platformę Freeco. Ale akurat tym – widząc jak proces ten przebiegał w przypadku usługi Tanifon – użytkownicy Tlenofonu chyba nie powinni się bardzo marwić.

Zarówno Ifon jak i Halonet należą do droższych operatorów, ale ich ceny nie odbiegają bardzo in minus od cen Ipfona, Freeco, Actio czy innych znanych firm. Wygląda to trochę tak, jakby duzi gracze odpuścili sobie walkę o rynek, choć zapewne zdobywają klientów (biznesowych) w tradycyjny sposób, czyli poprzez akwizycję. W sieci kanikuła trwa w najlepsze, mamy nadzieję, że wrześniowy powrót do pracy zmotywuje operatorów VoIP do większego wysiłku i walki o klienta.

Mniej więcej w połowie kwietnia tego roku, Freeconet ogłasza kolejne przejęcie. Użytkownicy usługi Tanifon mają około 2 tygodnie na podjęcie decyzji, czy chcą migrować, czy też nie. Użytkownicy rezygnujący z migracji mogą odzyskać wpłacone środki, jednak informacja o tym nie jest zamieszczona w mailu, który przychodzi do klienta. Aby się tego dowiedzieć trzeba zajrzeć na stronę Pomocy Freeconetu opisującą sposób migracji. Tylko skąd klient Taniegofona ma wiedzieć, że taka strona w ogóle istnieje i powinien ją przeczytać ?

Migracja dochodzi do skutku w pierwszym tygodniu maja. Freeconet stara się zapewnić komfort użytkownikom – informuje, że ustawienia urządzeń VoIP pozostają te same i doładowuje promocyjnie konta niewielką kwotą. Kilka dni później na grupie newsowej alt.pl.voip pojawia się bardzo obszerny wątek poświęcony niedociągnięciom i problemom jakie występują na zmigrowanych kontach. Freeconet stara się tłumaczyć i zapewnia, że wszystkie problemy zostaną usunięte po zakończeniu migracji, która zakończy się „w najbliższym czasie”. Wygląda na to, że ten „najbliższy czas” w końcu nadszedł – po ponad 2 miesiącach od rozpoczęciu procesu przenoszenia.

Z informacji Freeconet podanych na alt.pl.voip jasno wynika, że opłaty będą pobierane już po pierwszym miesiącu od rozpoczęcia migracji. Nie zauważyliśmy, aby operator pobierał opłaty z naszego konta, ale jeśli to robił w odniesieniu do innych klientów, oznacza to, że przez półtora miesiąca użytkownik płacił pełną stawkę za konto o niepełnej funkcjonalności.

Długi czas migracji, niejasny problem płatności, większe i mniejsze problemy na przeniesionych kontach to nie jedyne kłopoty. Zakończenie migracji znów wymaga interwencji użytkownika. Pytamy: po co ? Już raz użytkownik podjął decyzję, dlaczego więc operator żąda dodatkowego potwierdzenia ? Dla użytkownika może stanowić to problem -  mamy okres wakacyjny, nie wszyscy na urlopach czytają maile, nie każdy z tych co czyta pamięta swój login i hasło do usługi. Czyżby znowu ktoś nie pomyślał czy jest to celowa polityka ?

Tymczasem Freeconet informuje, że „kliknąć” trzeba do końca sierpnia, bo potem … wyłączą możliwość doładowań, co prędzej czy później będzie skutkować utratą konta i numeru. Można pomyśleć, że klienci byłej usługi Tanifon nie są zbyt cenni dla Freeconetu.

Po wykonaniu migracji jest już lepiej. Widać wreszcie wszystkie numery PSTN, usługa rzeczywiście działa ale … trzeba zmienić login i adres SIP serwera w urządzeniu VoIP.  A miało być przecież bez zmiany ustawień .

Sposób realizacji połączeń niewiele zmienił się on od czasu początku migracji. Połączenia przychodzące nadal idą poprzez serwer Mediatela – poprzedniego właściciela usługi Tanifon, przez nod dial-164-2.dialup.medianet.pl , z kolei wychodzące przez ip: 213.218.125.94. W przypadku połączeń wychodzących domyślnie wybierany jest kodek o najmniejszym zapotrzebowaniu na pasmo, przychodzące realizowane są poprzez G.711u, szybkie testy pokazały, że nod nie korzysta z kodeków G.729 ani iLBC.

Warto poświęcić kilka słów jakość dźwięku. Jest ona przyzwoita, ale jednak gorsza niż w przypadku zwykłych usług Freeconetu. Jeśli taki ma być efekt końcowy migracji to raczej nie wszyscy klienci będą zadowoleni. Z drugiej strony, na pewno większość z nich odetchnie, że po prawie 3 miesiącach gehenna większych czy mniejszych problemów wreszcie się skończyła.

Tanifon byl niewielkim operatorem, mimo to proces migracji – rozumiany jako przenoszenie kont i usuwanie problemów – był długi i nie tak bezbolesny, jak chciałoby się to widzieć. Freeconet zapewne wyciągnie wnioski i wchłonięcie znacznie większej masy klientów Tlenofonu będzie jednak mniej problematyczne i uciążliwe dla klientów. Choć mówiąc szczerze, zakładać się o to nie będziemy .

Actio do tej pory było jednym z bardzo niewielu operatorów oferujących darmowe numery PSTN. Wygląda na to, że firma zamierza zrobić wreszcie porządek ze starymi kontami, z których nikt już nie korzysta, a które generują tylko straty operatorowi. Trochę szkoda, że niejako przy okazji robi też przysłowiowy „skok na kasę” (zapewne w zgodzie z regulaminem). Z drugiej jednak strony można to zrozumieć – skoro konto przez dłuższy czas generowało jedynie koszty …

To, co może nieco dziwić, to wybór terminu. Wakacje to czas, w którym sporo osób wypoczywa z dala od domu, rzadko sprawdza maile, a nawet jeśli już to robi – może mieć duuuży problem z zareagowaniem, czyli z „użyciem” konta. Ciekawe, czy termin tej akcji podjęto z rozmysłem, czy po prostu tak wyszło ?

W naszym odczuciu dobrze się stało, że kolejne usługi są przejmowane przez różne podmioty. Konkurencja zawsze służy klientom, tym bardziej w tym przypadku. Tartel to jedyny operator VoIP, który – co prawda nieoficjalnie  - poinformował o możliwości przenoszenia numerów OD siebie do innych operatorów świadczących usługi telekomunikacyjne.

Nowością jest także to, że użytkownik otrzymuje mail z potwierdzeniem. W mailu tym podane jest informacja o wartości zasilenia w lokalnej walucie, czyli w naszym przypadku w złotych, przeliczonej po aktualnym kursie.

Podwyższenie minimalnej wartości zasilenia i przesyłanie informacji o tym ile użytkownik przepłacił raczej nie będzie służyć rozwijaniu działalności resellerskiej. Zasilenie konta Betamax kartą lub przelewem – bezpośrednio lub poprzez Paypal – jest teraz tańsze niż przez resellera i wynosi ok. 52 zł: ((10 euro + 0.70 handling fee) x 19% niemieckiego VATu x 4.1 zł). U tego ostatniego za zasilenie konta kwotą 10 euro zapłacimy ok. 54 – 60 zł.

Ruch ten najprawdopodobniej ograniczy sprzedaż w kanale resellerskim do osób potrzebujących faktury VAT lub nieposiadających konta osobistego i karty płatniczej.

Miałbym propozycję dla pana rzecznika (?) Freeconetu: może zamiast znęcać się nad dogorywającym operatorem (następnym w kolejce do przejęcia ?), poda pan podobne informacje dotyczące Freeco ? Wykonamy analizę porównawczą. Na pewno nie tylko my jesteśmy ciekawi różnic .

Przygotowywana jest także wspólna oferta dla obydwu platform. Ma pojawić się dopiero pod koniec roku, jednak już teraz budzi spore zaniepokojenie na forach poświęconych tematyce VoIP. Dotyczy to szczególnie dotychczasowych użytkowników Tlenofonu, którzy mieli do tej pory możliwość darmowego utrzymania konta wraz z numerem PSTN. Freeconet prowadzi odmienną politykę pod tym względem, a to może oznaczać podwyżki dla klientów dawnego Tlenofonu.

Nowa oferta będzie testem dla operatora. Po pierwsze pokaże prawdziwy obraz warunków na jakich nastąpiło połączenia Tlenofonu i Freeconetu: czy była to fuzja równorzędnych podmiotów, z których każdy dba o to, by warunki jego klientów nie pogorszyły się, czy też zwykła sprzedaż klientów z miękkim lądowaniem szefów jednej z firm w ciele zarządzającym drugiej. Będzie to też jasna artykulacja obranego przez Freeconet Tlenofon kursu pozwalająca wnioskować klientom kolejnych przejmowanych firm, co ich czeka w dłuższym horyzoncie czasowym.

W połowie mają na blogu Freeconet pojawił się ciekawy artykuł, w którym autor znęca się nieco nad konkurencją. Jednak pomiędzy uszczypliwościami możemy znaleźć interesujące dane:

• Freeconet Telenofon szacuje swój udział w polskim rynku VoIP na około 40%,
• wielkość rynku „pure VoIP” wynosi w/g operatora ok. 44 mln zł rocznie,
• szacunkowa wielkość rynku usług sprzedawanych wraz z VoIP w ramach pakietu (TV, telefon + internet) jest ok. 10x większa.

Pierwsza z tych informacji zaskoczeniem na pewno nie jest, ale można ją traktować jako potwierdzenie plotek powtarzanych na różnych forach. Druga jest już nowa – łącząc ją z naszymi marcowymi szacunkami możemy zauważyć, że firmowy rynek VoIP jest 3-krotnie większy niż rynek detaliczny. Z kolei ostatnią z podanych informacji można potraktować jako swoistą ciekawostkę interesującą potencjalnych inwestorów. I trzeba przyznać, że coś w tym musi być patrząc na ekspansję i inwestycje innych firm, które mają VoIP w portfolio swoich usług.

Wpis na blogu Freeconet można znaleźć tutaj.

Warto pamiętać, że numery PSTN z cywilizowanych krajów można w większości przypadków znacznie taniej kupić u zagranicznych operatorów. Numery z UK czy USA możemy mieć zupełnie za darmo. Wystarczy skorzystać z usług SipGate czy Google Voice (poprzez serwery proxy).

1. Modele.

Na eBay’u znajdziemy niemal wszystkie urządzenia Linksysa, najbardziej opłacalny jest zakup bramek PAP2, SPA1001 i PAP2T. Z tej trójki najciekawiej prezentuje się SPA1001 – to jedyna bramka Linksys umożliwiająca pełną obsługę 2 kont SIP na jednym porcie FXS. Większość urządzeń z opcją Kup Teraz to nowy, nieużywany sprzęt z gwarancją.

2. Koszty.

Całkowity koszt PAP2 lub SPA1001 to tylko cena sprzętu, czyli 28 – 29 USD (ok. 85 – 90 zł). Znaczna część sprzedawców z HongKongu oferuje bezpłatny transport nowych urządzeń. W opisach aukcji często znajdziemy też informację, że przesyłka oznaczana jest w deklaracji celnej jako podarunek, z uwagi na niewielką wartość kupujący nie ponosi wówczas żadnych dodatkowych kosztów podatkowych ani celnych.

Sam zakup bramki na eBayu przebiega bardzo podobnie jak zakup na Allegro. Jedyna różnica to konieczność podstawowej znajomości języka angielskiego. Wykonując zamówienie warto zaznaczyć, że prosimy o zasilacz do użytku w UE.

3. Płatności.

Większość sprzedawców akceptuje płatności poprzez PayPal. Z punktu widzenia nabywcy jest to najbardziej optymalny sposób: łatwy, szybki i nie powodujący dodatkowych kosztów. Najważniejsze dla klienta jest bezpieczeństwo – płacąc PayPalem możemy cofnąć dyspozycję płatności gdyby bramka jednak do nas nie dotarła.

4. Dostawa.

Sprzęt wysyłany jest pocztą lotniczą. Sprzedawca zazwyczaj zaznacza, że czas dostawy jest stosunkowo długi i może wynieść nawet 20 – 30 dni. W naszym przypadku dostawa zajęła zaledwie 12 dni licząc od momentu złożenia zamówienia. Przesyłkę przyniósł listonosz.

5. Zawartość pudełka.

Oprócz jednostki centralnej znajdziemy także zasilacz, kabel UTP oraz kabel telefoniczny z wtykami RJ11. Brak jakichkolwiek ulotek i płyty CD. Największy problem stanowią kable – są bardzo krótkie, ich długość wynosi ok 1 m. Sama bramka VoIP nie jest blokowana, przychodzi z najnowszych firmwarem. W przypadku SPA1001 jest to 3.1.19SE.

6. Gwarancja.

Większość sprzedawców oferuje roczną gwarancję, ale warto o to zapytać mailem PRZED zakupem. Sprzęt jest przeznaczony na rynek azjatycki co oznacza, że nie będzie można skorzystać z oficjalnego supportu Linksysa w Europie. W przypadku usterki bramkę trzeba będzie odesłać do sprzedawcy. Koszt wysyłki paczki do 1 kg do Azji wynosi 59 zł, listu – niecałe 22 zł. Bramka wraz z opakowaniem jest niewielka i lekka, nie powinno być więc z problemu z wysyłką w formie listu.

7. Czy warto ?

Naszym zdaniem: zdecydowanie tak. SPA1001 ani PAP2 od kilku lat nie są dostępne w oficjalnym kanale resellerskim na rynku europejskim. Możemy je dostać na Allegro i w kilku sklepach, które sprowadzają sprzęt (pośrednio lub bezpośrednio) od tych samych dostawców od których możemy je kupić na eBay’u. Kupując bramkę na Allegro lub w sklepie także otrzymamy roczną gwarancję, ale koszt urządzenia będzie o co najmniej 40 zł wyższy niż bezpośredni zakup na eBay’u.

Jedyny minus takiej transakcji to nieco dłuższy czas dostawy niż w przypadku zakupu w Polsce. Krótkie kabelki nie ułatwiają wygodnego ułożenia sprzętu, ale dokładnie takie same dostaniemy, gdy ten sprzęt kupimy na Allegro lub w sklepie. Plusami z pewnością jest wyraźnie niższa cena ale także bezpieczeństwo: gdyby bramka nie przyszła, możemy cofnąć polecenie dokonania płatności korzystając ze standardowych mechanizmów bezpieczeństwa PayPala.

Bramki Linksys cieszą opinią urządzeń niezawodnych, ale nawet jeśli będziemy musieli skorzystać z gwarancji, to całkowity koszt urządzenia z uwzględnieniem opłat za przesyłkę wciąż będzie niższy niż najtańszy zakup tego sprzętu w Polsce. To ostatnie zdanie piszemy z myślą o wszelkiej maści związkowcach i innych zwolennikach zwiększenia obciążeń fiskalnych firm działających w Polsce …

Nowością jest wprowadzenie abonamentu na połączenia z numerami stacjonarnymi i komórkowymi. Jednak koszt minuty robi się w miarę atrakcyjny tylko jeśli będziemy wykorzystywać go w połączeniach na komórki. A i tak w porównaniu do tego, co oferują nam operatorzy świadczący usługi w oparciu o SIP, cena minuty jest 2x wyższa.

Mamy także 3 nowe abonamenty na połączenia z numerami stacjonarnymi: 60, 120 i 400 minut oraz dotychczasowy: tzw. „rozmowy bez ograniczeń”. W przypadku 60 i 120 min, koszt minuty rozmowy z Polską wynosi 7 gr, przy 400 min jest to ok. 5 gr/min.

Minimalny czas zakupu niektórych abonamentów wynosi aż 3 miesiące. Z kolei w ramach oferty „bez ograniczeń” mamy do dyspozycji nie więcej niż 10.000 minut miesięcznie i nie więcej niż 6 godzin rozmów w ciągu 1 dnia. I tak jak dotychczas, każdy z tych abonamentów obejmuje połączenia tylko z jednym, wybranym krajem.

Skype zachowuje się tak, jakby nie dostrzegał konkurencji SIPowej. Abonament ma to do siebie, że trzeba go płacić bez względu na to, czy się korzysta czy nie. A ceny są wciąż bardzo wysokie. Skype jest komunikatorem globalnym więc nowe abonamenty z pewnością będą mieć istotne przełożenie na liczbę wykonywanych płatnych połączeń, a więc i także na dochód. Jednak wysoki poziom cen z pewnością nie będzie żadnym zagrożeniem dla operatorów oferujących usługi w technologii SIP, nie zaowocuje także zmniejszeniem sprzedaży sprzętu w tej technologii.

Nieco więcej informacji dotyczącej nowości Skype’a znajduje się tutaj.

Przeniesienie numeru to swoisty „hit sezonu’”. Operatorzy VoIP kuszą niższymi opłatami abonamentowymi lub nawet ich brakiem, obiecują także uregulować wszelkie formalności w naszym imieniu. Najczęściej już na głównych stronach spotykamy bannery lub co najmniej linki zachęcające do przenosin. Niektórzy operatorzy tworzą nawet oddzielne strony WWW w osobnych domenach, aby „złowić” kolejnych klientów.

Zanim jednak zdecydujemy się przenieść numer warto pamiętać o pewnych problemach, czy ograniczeniach, którymi usługodawcy zazwyczaj nie chwalą się:

1. Dostępność numeru …

… czyli problemy z dodzwonieniem się.  Bardzo rzadko zdarza się – a jeszcze rzadziej jesteśmy w stanie to zaobserwować – aby ktoś miał kłopoty z dodzwonieniem się na nasz numer, gdy jest on obsługiwany przez tradycyjnego telekoma. W przypadku usług VoIP wygląda to już nieco inaczej. Doświadczenie pokazuje, że takie problemy mogą tutaj zdarzać się trochę częściej. Jest to spowodowane choćby tym, że w przypadku usług VoIP dostępność naszego numeru zależy de facto od działania co najmniej 3 niezależnych czynników: wybranej usługi, dostępności Internetu i prądu w gniazdku elektrycznym. W przypadku tradycyjnej usługi telefonicznej, zarówno sama usługa jak i media na których jest ona świadczona (kable, zasilanie) są administrowane przez jednego operatora, więc i ryzyko jest nieco mniejsze – awarie takie w większości przypadków są szybciej dostrzegane i usuwane.

Musimy też pamiętać, że VoIP to biznes niskokosztowy, generujący zdecydowanie niższe zyski niż tradycyjne usługi telekomunikacyjne. Małe firmy mogą ulegać pokusie maksymalizowania zysków kosztem jakości usług i niestety nie jest to tylko teoretyczna możliwość.

2. Połączenia alarmowe.

Ważna rzecz i niestety niedostępna u wielu operatorów VoIP. Zawsze niedoceniana, ale tylko do momentu, gdy trzeba natychmiast wezwać karetkę albo policję. Oczywiście połączenie alarmowe na numer 112 możemy zrealizować z każdej komórki, nawet bez obecności karty SIM. Nie mniej, przenosząc numer warto zapytać naszego przyszłego operatora,czy obsługuje on połączenia alarmowe. Być może kiedyś będziemy zmuszeni pilnie wezwać pomoc gdy komórki nie będzie po ręką …

3. One-way ticket

To niestety najważniejszy problem. Przeniesienie numeru to w obecnym stanie prawnym bilet tylko w jedną stronę. Operator musi umożliwić przeniesienie numeru tylko jeśli oferuje tzw. usługi publiczne. Takimi usługami są tradycyjne usługi telefoniczne, ale usługi VoIP już nie. Dla użytkownika oznacza to, że będzie mógł bez problemu przenieść swój numer np. z TP, Netii, Dialogu, Exatela, UPC, Crwoleya do dowolnego innego operator, np.: VoIPowego. Ale nie przeniesie już numeru z jednej usługi VoIP – ani do innej voipowej, ani do tradycyjnego telekoma.

Zły wybór operatora VoIP, to dziś niestety sytuacja bez wyjścia. Warto więc poświęcić trochę czasu (kilka miesięcy nie wydaje się tu być przesadą) na testowanie usługi zanim zdecydujemy się na przeniesienie do niej numeru.Testy nie tylko pokażą jej stabilność działania i ewentualne problemy, ale także dadzą możliwość stwierdzenia czy będziemy mogli liczyć na operatora w przypadku gdy pojawią się kłopoty.

Pomocne mogą być opinie innych użytkowników o wybranej usłudze. Dobrym ich źródłem wydają się być grupa newsowa alt.pl.voip i serwis etelefonia.pl. Mimo, że spora część wypowiedzi nie jest zbyt wyważona, stosunek komentarzy pozytywnych do negatywnych i liczba tych drugich z pewnością będą dobrymi miernikami wskazującymi usługi, od których lepiej trzymać się z daleka.

Od wczoraj Tanifon przesyła swoim użytkownikom informacje o „połączeniu sił” z Freeconetem. Owe „połączenie sił” jest niczym innym jak przejęciem przez silniejszego gracza, migracja do nowego operatora wygląda bardzo podobnie jak w przypadku wcześniejszego przejęcia klientów platformy resellerskiej FON24.

Ruch ten nie powinien być zaskoczeniem – Tanifon nie był rozwijany od dłuższego czasu, strona WWW była praktycznie niezmieniana od około 2 lat, a wcześniejsze zmiany własnościowe nie przyniosły żadnego efektu. Obecny właściciel, MediaTel, miał już w swoim portfolio inną markę VoIP: eFON w Sieci T2. Na marginesie można zastanawiać się też jaki los czeka Sieć T2 – nie widać aby jej usługa VoIP była intensywnie promowana, ani rozwijana.

Po migracji do Freeconet, użytkownik zachowuje swój numer i saldo konta, nie zmieniają się także ustawienia bramek. Wątpliwości może budzić krótki czas, w którym migracja jest możliwa (do 5 maja) i najprawdopodobniej utrata środków na koncie w przypadku odmowy migracji. Takie praktyki są sprzeczne nie tylko z dobrym obyczajem. Jeśli w regulaminie usługi Tanifon nie ma zapisów jasno wskazujących na przepadek środków w takiej sytuacji, użytkownik ma prawo domagać się ich zwrotu.

Kolejnym operatorem, który najprawdopodobniej szykuje się do zakończenia działalności jest Słuchawka. Usługa od dłuższego czasu nie należała do najtańszych. Tymczasem wczoraj rozesłano informację o ponad 3-krotnej … podwyżce opłat za utrzymanie numeru. Ustalono także minimalną wartość doładowania na 50 zł.

Przy wprowadzeniu tak dużych opłat usługa nie ma szans na utrzymanie się na rynku. Być może jest to sposób na minimalizację zwrotów i innych kosztów przy zaprzestaniu działalności. Zaporowa cena doładowania raczej nie zaowocuje tłumami chętnych na dokonanie kolejnych zasileń konta.

Możliwe też, że firma usiłuje wyselekcjonować aktywnych użytkowników, którzy dają firmie realny zarobek, aby uzyskać wyższy zysk z ich „sprzedaży”. Dla użytkowników „sprzedaż” oznacza oczywiście migrację, tak jak to miało miejsce w przypadku usługi Tanifon.

Wygląda na to, że konsolidacja rynku powoli staje się faktem. Najpoważniejszym graczem na rynku będzie niedługo – a być może już jest – Freeconet. Użytkownicy korzystający z technologii VoIP raczej nie mają powodów do świętowania. Doświadczenie uczy, że tam gdzie konkurencja zmniejsza się, rosną ceny.